Mali Suçları Araştırma Kurulu, finansal sistemde dolandırıcılık, yasa dışı bahis, uyuşturucu gelirleri, suç gelirlerinin aklanması ve terörizmin finansmanı gibi alanlarda kullanılan “kiralık hesaplara” yönelik kapsamlı bir Şüpheli İşlem Bildirimi Rehberi yayımladı. 46 sayfalık rehber yalnızca bankaları değil; ödeme ve elektronik para kuruluşlarından kripto varlık hizmet sağlayıcılarına, aracı kurumlardan yetkili müesseselere, kuyumculardan mali müşavir, noter ve avukatlara kadar geniş bir yükümlü grubunu kapsıyor.
Rehberde en dikkat çekici yaklaşım, kiralık hesapların artık tek tek şüpheli hesaplar üzerinden değil, hesapların içinde bulunduğu ağ, ortak cihazlar, IP adresleri, karşı taraflar, şirket bağlantıları, cüzdanlar ve işlem davranışları birlikte değerlendirilerek tespit edilmesinin istenmesi. MASAK, bu ölçekteki analizlerin yalnızca insan gücüyle yürütülmesinin gerçekçi olmadığını belirterek ağ analitiği, gelişmiş veri analizi, anomali tespiti ve yapay zeka destekli araçların uyum süreçlerinde kullanılmasını öne çıkarıyor.
Rehberin finans kuruluşları açısından en kritik mesajlarından biri ise şu: Kiralık hesap şüphesi oluştuğunda yalnızca Şüpheli İşlem Bildirimi yapmak yeterli kabul edilmiyor. Kuruluşlardan müşteriyi daha yakından incelemesi, fon kaynağını araştırması, işlem ve kanal limitlerini sınırlandırması, gerektiğinde işlemi gerçekleştirmemesi ve risk yönetilemiyorsa iş ilişkisini sona erdirmesi bekleniyor.
MASAK Kiralık Hesabı Daha Geniş Tanımlıyor
MASAK’ın rehberinde uluslararası literatürde “money mule” olarak tanımlanan kiralık hesap kullanımı yalnızca bir kişinin banka hesabını başka birine ücret karşılığında vermesi şeklinde ele alınmıyor.
Kapsam; hesabın erişim bilgilerinin üçüncü kişilere verilmesinden hesap sahibinin başkasının talimatıyla para transfer etmesine, banka kartı ve PIN bilgilerinin paylaşılmasından hesaba bağlı telefon hattının veya SIM kartın devredilmesine kadar uzanıyor.
Hatta hesap sahibi mobil bankacılık şifresini hiç paylaşmasa bile üçüncü kişinin talimatıyla gelen parayı başka hesaba göndermesi, ATM’den çekmesi, kripto varlığa dönüştürmesi veya kıymetli maden satın alması da kiralık ya da yönlendirilmiş hesap kullanımı kapsamında değerlendirilebiliyor.
Bu nedenle MASAK, hesabın hukuken kimin adına olduğundan çok hesabı fiilen kimin yönettiğine, işlemleri kimin belirlediğine ve finansal ilişkinin gerçek faydalanıcısının kim olduğuna bakılması gerektiğini vurguluyor.
Öğrenciler ve Düşük Gelirliler Hedef Alınabiliyor
Rehber, kiralık hesap temininde ekonomik ve sosyal açıdan kırılgan gruplara özellikle dikkat çekiyor.
Öğrenciler, işsizler, düşük gelirli kişiler, acil nakit ihtiyacı bulunan bireyler ve dijital finansal işlemler konusunda sınırlı bilgi sahibi yaşlılar, hesaplarını belirli ücret veya komisyon karşılığında üçüncü kişilere kullandırmaya yönlendirilebiliyor.
Hesap temini sosyal medya ve mesajlaşma uygulamaları üzerinden de yapılabiliyor. “Hesabına para gelsin, sen bana gönder”, “kartını kısa süre kullanacağım” veya komisyon karşılığında hesap kullandırma gibi yöntemler MASAK’ın özellikle işaret ettiği örnekler arasında.
Rehberin kapağını takip eden uyarı sayfasında da vatandaşlara açık biçimde “Banka hesabını, dijital cüzdanını kullandırma” çağrısı yapılıyor.
Sadece Bireysel Hesaplar Değil Şirketler de Kullanılıyor
MASAK’ın üzerinde özellikle durduğu alanlardan biri de tüzel kişiler.
Kiralık hesap organizasyonları yalnızca bireysel banka hesaplarıyla sınırlı kalmıyor. Kişiler adına şirket kurulması, mevcut şirketlerin devralınması, şirket banka hesapları ile POS ve sanal POS ürünlerinin üçüncü kişilerin kullanımına bırakılması da rehberin incelediği modeller arasında.
Özellikle limited şirketlerin bu yapılarda öne çıktığı belirtiliyor.
Bazı modellerde şirketin hukuki sahibi veya ortağı olarak görünen kişinin şirketin gerçek faaliyetlerinde rolü bulunmuyor. Geniş vekâletnameler yoluyla şirket kuruluşundan banka ilişkilerine kadar işlemler başka kişiler tarafından yönetilebiliyor.
MASAK ayrıca uzun süredir faaliyet göstermeyen ancak tüzel kişiliği devam eden ve sonradan devralınarak yeniden finansal sisteme sokulan şirketler için rehberde “zombi şirket” ifadesini kullanıyor.
Uzun süre hareketsiz olan bir şirketin el değiştirdikten kısa süre sonra banka hesapları açması, POS edinmesi ve geçmiş faaliyetleriyle açıklanamayacak yüksek hacimli işlemlere başlaması önemli risk göstergelerinden biri olarak değerlendiriliyor.
Yasa Dışı Ödeme Altyapıları Daha Profesyonel Hale Geliyor
Rehberin en dikkat çekici bölümlerinden biri, kiralık hesapların arkasında oluşan yasa dışı ödeme altyapılarını ayrıntılı biçimde açıklıyor.
MASAK’a göre bu yapılarda kullanıcıya görünen yasa dışı bahis, kumar, dolandırıcılık veya başka bir platform ile paranın gerçekte geçtiği ödeme altyapısı birbirinden ayrıştırılabiliyor.
Kiralık hesaplar, paravan şirketler, ödeme ve elektronik para hesapları, POS sistemleri, kripto varlık hizmet sağlayıcıları, açık bankacılık bağlantıları ve API tabanlı teknik sistemler aynı altyapının farklı katmanları olarak kullanılabiliyor.
Bu sistemlerin temel amacı, ilk ödeme yapan kişi ile gerçek organizatör veya nihai faydalanıcı arasındaki doğrudan bağlantıyı zayıflatmak.
MASAK rehberinde incelenen örneklerde farklı yasa dışı bahis sitelerinin başka ödeme ve yönlendirme alan adlarına aktarıldığı, bazı ödeme altyapılarının birden fazla yasa dışı platform tarafından ortak kullanılabildiği belirtiliyor.
Hesap Havuzları Sürekli Değiştiriliyor
Yasa dışı ödeme altyapısında hesapların uzun süre aynı kalması gerekmiyor.
Kiralık hesaplar kısa sürelerle kullanılabiliyor; işlem hacmi yükseldiğinde, kontrole takıldığında veya bloke riski arttığında devreden çıkarılıp yerine yeni hesaplar getirilebiliyor.
MASAK bu sistemi hesap rotasyonu olarak ele alıyor.
Aynı organizasyonun çok sayıda “yedek” hesabı hazır tutması, riskli hale gelen hesapları hızla değiştirmesi ve fonları farklı hesap grupları arasında dağıtması yasa dışı ödeme sisteminin sürekliliğini sağlayabiliyor.
Daha gelişmiş yapılarda bu sürecin manuel olarak yönetilmesi de gerekmiyor.
API ve Açık Bankacılık Kötüye Kullanılabiliyor
Rehberde teknoloji tarafına özel bir bölüm ayrılması özellikle FintekWins açısından dikkat çekici.
MASAK, daha gelişmiş yasa dışı ödeme altyapılarında açık bankacılık uygulamalarının, API tabanlı entegrasyonların ve diğer teknik sistemlerin çok sayıda hesabı merkezi biçimde yönetmek amacıyla kullanılabildiğini belirtiyor.
Bu sistemler üzerinden hangi kullanıcının hangi hesaba ödeme yapacağı, hesabın ne kadar süre aktif tutulacağı, hangi hesabın riskli hale geldiği ve yerine hangi hesabın devreye alınacağı otomatik biçimde belirlenebiliyor.
Bir hesaptaki işlem yoğunluğu arttığında yeni ödemelerin otomatik olarak başka hesaba yönlendirilmesi de mümkün olabiliyor.
Böylece kiralık hesaplar bağımsız hesaplar olmaktan çıkıp merkezi ve teknik olarak yönetilen bir ödeme ağının parçalarına dönüşebiliyor.
Para Bankadan Kriptoya, Altına ve Nakde Taşınabiliyor
MASAK, fon akışının tek bir finansal kuruluş içerisinde takip edilmesinin yeterli olmadığını da vurguluyor.
Rehberde örneklenen çok katmanlı yapılarda para;
gerçek kişi hesabı → şirket hesabı → ödeme veya elektronik para kuruluşu
ya da
kiralık hesap → kripto varlık hizmet sağlayıcısı → kripto varlık → harici cüzdan
veya
kiralık hesap → kuyumcu → kıymetli maden → nakit
şeklinde farklı kanallara taşınabiliyor.
Amaç yalnızca parayı bir noktadan diğerine göndermek değil; işlem zincirine yeni katmanlar ekleyerek kaynağın ve gerçek faydalanıcının tespitini zorlaştırmak.
Özellikle kripto varlığa geçiş, MASAK tarafından çok katmanlı finansal yapıların kritik aşamalarından biri olarak gösteriliyor.
Yasa Dışı Bahis Kiralık Hesapların Başlıca Kullanım Alanlarından
Rehber kiralık hesapların kullanım alanlarını dokuz ana başlıkta ele alıyor.
Bunlar; başkası hesabına işlem yapılmasının beyan edilmemesi, yasa dışı bahis ve kumar, dolandırıcılık, uyuşturucu gelirlerinin aktarılması, suç gelirlerinin aklanması, terörizmin finansmanı, hedeflenen finansal yaptırımların aşılması, hawala ve kayıt dışı faaliyetlerden oluşuyor.
Yasa dışı bahis ve kumar tarafında kiralık hesapların hem para toplamak hem de kazanç ödemeleri yapmak için kullanılabildiği belirtiliyor.
Çok sayıda gerçek kişiye ait hesabın geniş havuzlar içerisinde dönüşümlü biçimde kullanılması, bu faaliyetlerde öne çıkan modellerden biri.
Fonların ödeme ve elektronik para kuruluşlarına, kripto şirketlerine veya diğer finansal kanallara aktarılmasıyla tek bir hesap üzerinde yoğunlaşmadan sistemin devam ettirilebildiği ifade ediliyor.
Dolandırıcılık Geliri Şirket Hesabına da Gidebiliyor
Dolandırıcılıkta ise mağdurdan doğrudan suçun failine para gönderilmesi yerine kiralık hesapların araya yerleştirilmesi yaygın bir yöntem olarak gösteriliyor.
Özellikle sahte yatırım veya yasa dışı forex gibi modellerde mağdura bireysel hesap yerine şirket adına açılmış banka hesabı verilmesi, işlemin gerçek bir ticari veya yatırım faaliyeti olduğu izlenimini güçlendirebiliyor.
POS ve sanal POS sistemleri de benzer biçimde kötüye kullanılabiliyor.
Gerçekte mal veya hizmet satışı olmadan ödeme alınması ve işlemin finansal kayıtlarda normal bir ticari tahsilat gibi görünmesi suç gelirinin kaynağının gizlenmesine yardımcı olabiliyor.
Tek Hesabı İzlemek Artık Yeterli Değil
MASAK’ın rehberindeki belki de en önemli yaklaşım değişikliği kiralık hesapların tespit yönteminde görülüyor.
Kuruma göre temel analiz birimi artık yalnızca hesap veya müşteri değil, hesabın içinde bulunduğu ağ olmalı.
Birbirleriyle doğrudan para transferi yapmayan hesaplar dahi;
aynı alıcı veya göndericilerde, aynı ödeme kuruluşlarında, ortak cihazlarda, IP adreslerinde, şirket ilişkilerinde, POS bağlantılarında, kripto cüzdanlarında veya benzer işlem zamanlarında kesişebiliyor.
Bu nedenle müşteri, işlem, ürün, kanal ve teknik erişim verilerinin birlikte analiz edilmesi gerekiyor.
MASAK’ın dikkat çektiği önemli noktalardan biri de sabit hesap listelerinin yeterli olmaması. Kiralık hesap ağları tespit edilen hesapların yerine yeni hesaplar, şirketler, cihazlar ve cüzdanlar koyabildiği için davranış, bağlantı ve kümelenme örüntülerinin takip edilmesi isteniyor.
Rehber bunu oldukça net bir ifadeyle özetliyor: Tekil göstergeler değişse bile ağın bıraktığı kümelenme izi tamamen ortadan kaldırılamıyor.
Yapay Zeka Uyum Birimlerinin Gündemine Giriyor
MASAK, bu ölçekteki veri analizinin yalnızca insan gücüyle gerçekleştirilmesinin gerçekçi olmadığı değerlendirmesini de yapıyor.
Uyum birimlerinin;
ağ analitiği yazılımları, gelişmiş veri analizi, anomali tespiti ve yapay zeka destekli araçlarla desteklenmesi gerektiği belirtiliyor.
Yapay zeka; hesap kümelerinin ortaya çıkarılması, zayıf bağlantıların tespiti, benzer davranışların gruplanması ve uzmanların hangi vakaları önce inceleyeceğinin belirlenmesinde kullanılabilecek.
Hassas müşteri ve işlem verilerinin korunmasının gerektiği durumlarda kurumların kendi altyapılarında çalışan yerel ve kapalı yapay zeka modelleri ile yerel büyük dil modellerinin kullanılmasının da değerlendirilebileceği ifade ediliyor.
Ancak rehber, yapay zekayı karar verici olarak konumlandırmıyor. Bu sistemlerin uzmanların analiz kapasitesini artıran destek araçları olması gerektiğini özellikle vurguluyor.
Şüpheli İşlem Bildirimi Tek Başına Yeterli Değil
Rehberin finans kuruluşları açısından en güçlü mesajlarından biri bu bölümde geliyor.
MASAK, bir kiralık hesap tespit edildiğinde yalnızca Şüpheli İşlem Bildirimi yapılmasının yeterli olmadığını açık biçimde ortaya koyuyor.
Öncelikle müşterinin mesleği, gelir seviyesi, ekonomik faaliyeti ve işlem hacmi karşılaştırılmalı; fonların kaynağı ve işlemin amacı araştırılmalı.
Gerekiyorsa müşteriyle doğrudan iletişim kurulmalı ve hesabı gerçekte kimin kullandığı anlaşılmaya çalışılmalı.
Müşterinin açıklamaları ve sunulan belgeler de ŞİB içeriğine dahil edilmeli. Bildirim yalnızca işlem hareketlerinin teknik özeti şeklinde hazırlanmamalı.
Mobil Bankacılık Kapatılabilir, Limitler Düşürülebilir
Kiralık hesap kullanımının güçlü emarelerle ortaya çıkması halinde finans kuruluşlarının doğrudan önleyici tedbir uygulaması bekleniyor.
Rehberde özellikle hesabın üçüncü kişiler tarafından uzaktan kullanıldığı düşünülüyorsa mobil ve internet bankacılığı kanallarının kapatılması veya sınırlandırılması öncelikli tedbirlerden biri olarak gösteriliyor.
Ayrıca banka kartı, POS ve sanal POS hizmetleri durdurulabilir, işlem limitleri düşürülebilir ve müşteriye yeni finansal ürün sağlanmayabilir.
Dijital bankalar, ödeme kuruluşları, elektronik para kuruluşları ve kripto şirketleri gibi fiziksel şubesi bulunmayan yapılarda erişimin tamamen kapatılması doğrudan müşteri ilişkisinin sona ermesi anlamına gelebileceği için kademeli tedbir modeli öneriliyor.
Para çıkışının sınırlandırılması, yeni alıcı tanımlanmasının engellenmesi, transfer limitlerinin düşürülmesi, harici kripto cüzdan transferlerinin durdurulması, ek kimlik doğrulama uygulanması ve işlemlerin manuel kontrole alınması bu tedbirler arasında.
Risk yönetilemiyorsa iş ilişkisinin sona erdirilmesi de gündeme gelebiliyor.
Bilerek İşleme Devam Etmenin Adli Boyutu Olabilir
Rehberin en güçlü uyarılarından biri finansal kuruluşların sorumluluğuna ilişkin.
MASAK, kiralık hesap olduğu anlaşılan bir hesabın açık tutulmasının ve aynı işlem düzeninin devam etmesine izin verilmesinin yalnızca “ŞİB gönderdik” yaklaşımıyla açıklanamayabileceğini belirtiyor.
Yükümlülüklerin yerine getirilmemesi idari yaptırımların yanı sıra somut olayın özelliklerine bağlı olarak adli süreçlere de yol açabilir.
Rehberde, suçtan kaynaklanan fonların yer aldığı bilinen kiralık hesap ağlarındaki işlemlerin bu niteliği bilinerek ve istenerek sürdürülmesinin, şartların oluşması halinde aklama suçuna iştirak hükümleri açısından adli makamlar tarafından değerlendirilebileceği belirtiliyor.
Bununla birlikte MASAK önemli bir sınır da çiziyor: Tek başına idari yükümlülüklere aykırılık veya risk göstergelerinin bulunması cezai sorumluluk doğurmuyor.
Bankalar İçin Yeni Risk Haritası
Bankalar rehberde kiralık hesaplarla mücadelede en kritik sektörlerden biri olarak gösteriliyor.
Öne çıkan göstergeler arasında müşterinin yaşı, mesleği veya geliriyle açıklanamayan yüksek para trafiği; çok sayıda ilişkisiz kişiden para gelip bu tutarların kısa sürede başka hesaplara aktarılması; sürekli düşük bakiye bırakılması; aynı cihaz, IP veya telefon numarasının farklı hesaplarda kullanılması bulunuyor.
Hesaba gelen paranın kısa sürede nakit çekilmesi, kripto varlığa, dövize veya kıymetli madene dönüştürülmesi de risk göstergeleri arasında.
Bir kiralık hesap tespit edildiğinde analizin yalnızca o müşteride durmaması, bağlantılı hesaplara doğru genişletilmesi isteniyor.
Ödeme ve Elektronik Para Kuruluşları Kritik Konumda
Rehber ödeme ve elektronik para kuruluşlarını bankacılıktan sonra kiralık hesapların ve yasa dışı ödeme altyapılarının tespitinde en kritik alanlardan biri olarak tanımlıyor.
Elektronik para hesapları, dijital cüzdanlar, para transferleri, ön ödemeli araçlar, POS ve sanal POS sistemleri hem tahsilat hem de fonların diğer finansal kanallara taşınması için kullanılabiliyor.
FAST altyapısına dahil kuruluşlarda para elektronik para hesabından kısa süre içinde banka veya başka bir ödeme kuruluşuna aktarılabildiği için, yalnızca kuruluş içindeki hareketlerin değil kuruluş dışına çıkan transferlerin hızının, sıklığının ve karşı taraf yapısının da analiz edilmesi isteniyor.
Sanal POS üzerinden toplanan tutarın elektronik para hesabına, oradan başka hesaplara ve ardından FAST ile bankalara çıkarıldığı çok katmanlı modeller de rehberde özellikle ele alınıyor.
Kripto Şirketleri Yeni Katmanın Geçiş Noktası
Kripto varlık hizmet sağlayıcıları ise kiralık hesaplardan gelen fonların kripto varlığa dönüştürülmesi ve farklı cüzdanlara veya sınır ötesine taşınması açısından kritik geçiş alanı olarak değerlendiriliyor.
Çok sayıda banka hesabından tek bir kripto hesabına para gönderilmesi veya farklı müşteri hesaplarından aynı harici cüzdana kripto aktarılması ortak kontrol ihtimalinin göstergesi olabiliyor.
MASAK ayrıca stabil kripto varlıklara getirilen çekim limitlerinin etrafından dolaşmak amacıyla farklı kripto varlıkların kısa süreli “ara varlık” olarak kullanılması ihtimaline de dikkat çekiyor.
Aracı Kurumlar İçin Manipülasyon Riski de Var
Sermaye piyasası aracı kurumları açısından kiralık hesap riski yalnızca kara para akışıyla sınırlı tutulmuyor.
Rehber, işlem yasağı bulunan kişilerin veya manipülatif işlem gerçekleştirmek isteyenlerin farklı gerçek veya tüzel kişiler adına açılan yatırım hesaplarını kullanarak piyasaya erişmeye çalışabileceğine dikkat çekiyor.
Görünürde birbirinden bağımsız yatırımcıların aynı hissede, aynı zamanlarda ve benzer fiyat seviyelerinde koordineli hareket etmesi; çok sayıda hesabın birlikte yapay arz, talep veya işlem hacmi oluşturması önemli göstergeler arasında sayılıyor.
Açıklanamayan menkul kıymet virmanları da özel olarak izlenmesi gereken alanlardan biri.
Kuyumcular, Döviz Büroları ve Mali Müşavirler de Zincirin Parçası
Rehberin kapsamı klasik finans kuruluşlarının çok ötesine geçiyor.
Yetkili müesseseler, kiralık hesaplarda toplanan fonların dövize veya nakde dönüştürüldüğü geçiş noktaları olarak ele alınıyor.
Kuyumcular ve kıymetli maden sektörü ise fonların altın veya başka fiziksel değerlere dönüştürülerek finansal sistemden çıkarılabileceği alanlardan biri.
Serbest muhasebeci mali müşavirler ve yeminli mali müşavirler açısından ise şirketin görünen faaliyeti ile banka hareketleri arasındaki uyumsuzluk, yüksek işlem hacmine rağmen çalışan, işyeri veya gerçek ticari faaliyetin bulunmaması ve paravan şirket yapıları ön plana çıkıyor.
Noter ve Avukatlara da Önemli Rol Düşüyor
Noterlerde risk daha çok vekâlet ve şirket ilişkileri üzerinden ortaya çıkıyor.
Birbirinden bağımsız çok sayıda kişinin aynı kişiye şirket kurma, banka hesabı açma veya finansal işlemleri yürütme konusunda geniş yetkiler vermesi daha büyük bir organizasyonun göstergesi olabiliyor.
Avukatlar açısından ise şirket kuruluşu, devir, temsil ve finansal yetkilendirme süreçleri öne çıkıyor.
Ekonomik olarak kırılgan kişilerin kısa süre içinde birden fazla şirketin görünürde ortağı veya yöneticisi yapılması ve şirketlerin fiilen başka kişiler tarafından kontrol edilmesi, rehberde incelenmesi gereken yapılardan biri olarak gösteriliyor.
MASAK Mücadeleyi Hesaptan Ağa Taşıyor
Yeni rehberin ortaya koyduğu en önemli değişiklik, kiralık hesapla mücadelede odağın tekil hesaptan organize finansal ağa kayması.
Bir öğrencinin hesabını birkaç bin lira karşılığında üçüncü kişiye kullandırmasıyla başlayan zincir, arka planda yüzlerce banka ve elektronik para hesabı, paravan şirketler, POS sistemleri, kripto cüzdanları, altın ve döviz işlemleri, API bağlantıları ve otomatik ödeme yönlendirmelerinden oluşan oldukça karmaşık bir altyapıya dönüşebiliyor.
MASAK’ın yaklaşımı da bu nedenle yalnızca “şüpheli hesabı bul ve bildir” modelinden uzaklaşıyor.
Yeni model; ağı tespit et, ilişkileri çöz, riski sınırla, müşteriyi ve fon kaynağını incele, gerekli ürünü veya kanalı kapat ve ardından nitelikli ŞİB gönder yaklaşımına dayanıyor.
Finans sektörü açısından rehberin asıl etkisi de burada ortaya çıkacak. Bankalar, ödeme ve elektronik para kuruluşları, kripto platformları ve aracı kurumların yalnızca mevcut alarm senaryolarını güncellemesi yeterli olmayabilir. Ortak cihazdan hesap kümelerine, şirket bağlantılarından cüzdan ilişkilerine kadar farklı verilerin birlikte analiz edildiği gerçek zamana yakın ağ analitiği altyapıları, kiralık hesaplarla mücadelede yeni uyum standardına dönüşebilir.
